Spelregels van het sociaal aanbesteden

Over de regelgeving m.b.t. sociale criteria zijn al vele boeken en brochures geschreven met uitleg over de federale en Europese regels ter zake. Op deze pagina willen we ons beperken tot de essentie van die teksten.
Belangrijk is dat er wettelijke instrumenten zijn om sociale criteria toe te passen bij aanbestedingen.
De voornaamste klip is de wil om die criteria op te nemen in toekomstige aanbestedingen.
Wanneer een lokale overheid een sociaal beleid voor ogen heeft, kan ze dit op een correcte en wettelijke manier vertalen in haar aankopen en aanbestedingen.

1. Verschillende soorten criteria

1. 1 Criteria van sociale voorkeur en voorbehouden opdrachten (criteria staan in de wetgeving zelf)

Deze criteria maken het mogelijk dat lokale overheden een samenwerking met de sociale economie opstarten.
De aanbestedende overheid heeft de mogelijkheid om opdrachten voor te behouden voor bepaalde categorieën van ondernemingen, bijvoorbeeld sociale en beschutte werkplaatsen en sociale inschakelingsondernemingen.
Het toepassen van criteria van sociale voorkeur betekent niet dat je de mededinging uitsluit. Alle ondernemingen die beantwoorden aan deze categorieën kunnen immers meedingen. De sociale economie dekt een zeer ruim scala aan activiteiten die voor hen kunnen worden voorbehouden: zowel in het domein van de overheidsopdrachten voor werken, als deze voor leveringen of diensten.
Onderaan deze pagina vind je een voorbeeldbestek voor een voorbehouden opdracht.

1. 2 Criteria die uit de beleidscreativiteit van de opdrachtgever voortvloeien: bijzondere uitvoeringsvoorwaarden die in het bestek opgenomen worden

De lokale overheid kan in een bestek uitvoeringsvoorwaarden opleggen zonder de concurrentie te vervalsen. 
Deze uitvoeringsvoorwaarden kunnen rekening houden met volgende doelstellingen:

  • het verstrekken van beroepsopleidingen aan werkzoekenden en jongeren
  • het bevorderen van het gelijke kansenbeleid inzake de arbeidsparticipatie van onvoldoende in het arbeidsproces geïntegreerde personen
  • de strijd tegen de werkloosheid
  • de bescherming van het leefmilieu
  • de verplichting om, in hoofdzaak, de bepalingen van de basisconventies van de Internationale Arbeidsorganisatie na te leven.

Vooral overheidsopdrachten die met bouw en verbouwen te maken hebben, lenen zich tot het vragen van aandacht  voor kansengroepen en werkzoekenden. Zo kan er bij de aanleg van grote infrastructuurwerken een paragraaf worden ingevoegd die stelt dat de aannemer een tewerkstelling, opleiding of stage moet aanbieden aan werkzoekenden tijdens de duurtijd van die werken. De werkervaring kan verschillende vormen aannemen: een arbeidsovereenkomst, een werkervaringscontract, een leercontract of een beroepsopleiding. 
De VDAB kan het bedrijf extra ondersteuning bieden bij: bepaling van de jobinhoud en profiel van de kandidaat-werknemers, het aanbrengen van de kandidaten (en eventueel organiseren van een pre-selectie), ondersteuning bij het verkrijgen van de toepasbare tewerkstellingsmaatregelen en het bezoeken van de werkgever en werknemer ter opvolging van de situatie en begeleiden naar de juiste arbeidsattitudes.
Belangrijk is dat de opdracht van voldoende omvang is, zowel in tijd als in middelen en bovendien moet de aard van de opdracht zich lenen voor de toepassing van een sociale clausule. 
Je kan een aantal voorbeelden vinden onderaan deze pagina.

2. De integratie van sociale criteria in het aanbestedingsproces

In alle fasen van de aankoop / aanbesteding kunnen sociale criteria toegepast worden. Marktonderzoek en voorbereiding zijn onontbeerlijk hiervoor. Het heeft geen zin om tewerkstellingsmaatregelen op te nemen wanneer de  opdracht niet geschikt is voor het tewerkstellen van langdurig werkzoekenden of wanneer de opdracht op zich niet groot genoeg is.

2. 1 Criteria in de opdracht

Het is niet onmogelijk voor een aanbestedende overheid die een bevoegdheid heeft binnen het betrokken beleidsdomein om de realisatie van een sociale doelstelling op zich als voorwerp van een overheidsopdracht te maken. Maar tegenwoordig maakt men meer gebruik van convenanten om actoren te stimuleren hun beleid af te stemmen op dat van de verantwoordelijke overheid.

2.2 Criteria in het bestek

Vertrekkende van het principe dat selectiecriteria steeds in verhouding moeten staan tot de voorwaarden en prestaties in het kader van de opdracht (het zogenaamde proportionaliteitsprincipe) kan men in deze fase van de procedure ook al rekening houden met sociale criteria. Zo is het mogelijk om in deze fase bij opdrachten die uit meerdere percelen bestaan, een perceel te voorzien dat omwille van de aard van dat perceel perfect geschikt is voor de sociale economie.  Ook kan met de techniek van de sociale voorkeur de opdracht enkel en alleen voor de sociale economie bestemd worden.

2. 3 Criteria in de gunningsfase

Een sociaal aspect dat verband houdt met het voorwerp van de opdracht kan als specificatie worden opgenomen in het bestek en bijgevolg ook geëvalueerd worden als gunningscriterium.
Een voorbeeld hierbij is bijvoorbeeld de stad Aalst die veel belang hecht aan duurzaam ondernemen en aan de bedrijven kan vragen dat ze in het verleden en tijdens de opdracht die voorwerp is van het bestek aandacht hebben voor kwaliteit van opleiding en coaching, diversiteit, welzijn op de werkvloer, enz.

2.4 Criteria in de bijzondere uitvoeringsvoorwaarden
Via de bijzondere uitvoeringsvoorwaarden biedt de wetgever de mogelijkheid om de opdracht als hefboom te gebruiken voor een duurzaam beleid, zonder dat de gestelde eisen binnen deze uitvoeringsvoorwaarden in verband moeten staan met het voorwerp van de opdracht. Het zijn bindende voorwaarden, maar ze moeten transparant zijn en geen aanleiding geven tot discriminatie. Daarom moeten ze ook duidelijk worden vermeld in de aankondiging van de opdracht of van het bestek. Het is dan ook heel belangrijk dat de uitvoeringsvoorwaarden worden aangevuld met meer gedetailleerde modaliteiten, zodat de inschrijver niet voor verrassingen komt te staan.
De opgelegde voorwaarden zijn dus enkel van toepassing tijdens de uitvoering van de opdracht. De intekenaars moeten wel al tijdens de intekenfase op afdoende wijze aantonen hoe ze aan de voorwaarden gaan voldoen.
Een greep uit wat men allemaal als voorwaarden kan opleggen:

  • aanbieden van beroepsopleiding of stageplaats;
  • minder evident: het aanwerven van een langdurige werkzoekende;
  • het samenwerken met bedrijven uit de sociale economie voor bepaalde (deel)opdrachten onder de vorm van een onderaanneming, regieopdracht, samenwerkingsovereenkomst, enclavewerk, enz.;
  • het samenwerken met de sociale economie inzake opleiding en begeleiding van kansengroepen;
  • het samenwerken met de sociale economie inzake doorstroming van werknemers van de sociale naar de reguliere economie met behulp van supported employment;
  • het opstellen van een opleidingsplan, MVO-plan of diversiteitsplan.

Bronnen

BijlageGrootte
Voorbeeldbestek voorbehouden opdracht (Word)1.15 MB
Overzicht opdrachten lokale besturen (pdf)2.26 MB

© Interwaas 2009 - Lamstraat 113 - 9100 Sint-Niklaas - Tel: 03 780 52 00 - Fax: 03 780 52 09 - info (at) interwaas.be - Webdesign Pure Sign